Voedingswaarden op etiketten….hoe betrouwbaar zijn ze?

Onlangs had ik weer een geval. Dit keer met groenteconserven-fabrikant HAK. Zij hebben onlangs hun etiketten veranderd, en daarmee ook meteen sommige samenstellingen. Zo ook met de bruine bonen. KLIK HIER om naar mijn artikel te gaan.  Eerder had ik nog een geval, met een Belgisch bedrijf die zogenaamde gezonde kant-en-klaar chocola in een pot verkocht. KLIK HIER om dit artikel te lezen.  Over welke gevallen heb ik het hier? Wel, over niet-kloppende voedingswaarden. Deze twee voorbeelden geven aan dat dit niet alleen voorkomt bij kleinschalige ondermeningen, maar ook onder grotere spelers in de levensmiddelenindustrie . Zowel HAK als deze kleinere Belgische onderneming geven onjuiste informatie over voedingswaarden. Soms is het opvallend, maar vrijwel altijd wordt dit niet tot nauwelijks opgemerkt, omdat we hier blind op lijken te vertrouwen.  Opvallend wil zeggen, dat het onmogelijk is dat een product bijvoorbeeld amper vet bevat als het uit kokosolie bestaat. Maar veel blijft in het ongewisse. Deze twee laatste gevallen zette mij aan het nadenken. Want hoe erg is het eigenlijk? Ik ben erin gedoken. 

WAT ZIJN VOEDINGSWAARDEN?

We weten allemaal wel zo’n beetje wat voedingswaarden zijn.  Ons eten en drinken bevat verschillende voedingsstoffen. Dit noemen we de voedingswaarde. Deze waarde vertelt ons  wat er in een voedingsmiddel zit. Maar welke stoffen in je eten bepalen samen de voedingswaarde ?

Voedsel bevat twee verschillende groepen voedingsstoffen, ook wel nutriënten genoemd:

  • Macronutriënten (macro = groot): eiwitten, vetten, koolhydraten en vocht
  • Micronutriënten (micro = klein): vitamines en mineralen

De macronutriënten leveren energie. We spreken vaak van calorieën, maar omdat een calorie heel klein is meten we in kilocalorieën (kcal, 1000 calorieën).

  • 1 gram vet levert 9 kcal
  • 1 gram koolhydraten levert 4 kcal
  • 1 gram eiwit levert 4 kcal

Daarnaast levert alcohol energie, per gram alcohol is dat 7 kcal. Over het algemeen geldt dat iedere calorie telt, maar het  maakt voor het  lichaam niets uit waar de calorieën vandaan komen. Wel is het zo dat verschillende voedingsstoffen op een verschillende manier invloed hebben op de verzadiging. Eiwitten zorgen bijvoorbeeld dat je langer een vol gevoel hebt. Bovendien verschilt de manier waarop voedingsstoffen worden opgenomen.De micronutriënten leveren geen calorieën, maar hebben wel belangrijke functies in het lichaam. De hoeveelheid energie in een voedingsmiddel hangt dus vooral af van de hoeveelheid koolhydraten, eiwitten, vetten. Vitamines en mineralen helpen wel om die energie daaruit los te maken.

IMG_2020

VOEDINGSWAARDEN OP ETIKETTEN

Om de consument te helpen, zijn voedingswaarde-declatraties op voedingsmiddelen sinds December 2016 verplicht gesteld. Door de invoering van de Europese wetgeving moest reeds per December 2014 al verplichte allergeneninformatie op het etiket staan. Sinds December 2016 geldt dit voor de gehele voedingswaarde. Echter zijn er uitzonderingen, en is het niet voor alles verplicht gesteld. Zo geldt dit bijvoorbeeld niet voor de horeca, vers-producen, en ambachtelijke en ambulante ondernemingen. De verplichte voedingswaarde informatie per december 2016 geldt alleen voor voorverpakte producten, dus er hoeft geen voedingswaarde vermeld te worden voor producten zonder verpakking. Dit geldt vooral voor de horeca

De Europese wetgeving maakt verschil tussen voorverpakte (fabriek) producten en niet-voorverpakte producten. Voorverpakte producten zijn voorzien van een verpakking en een etiket. Maar ook sommige niet-voorverpakte producten kunnen een verpakking hebben. Er zijn grofweg twee soorten niet-voorverpakte producten:

  1. Onverpakt: gerechten worden direct geconsumeerd na aankoop, of na consumptie betaald. Deze producten hebben geen verpakking. Voorbeelden zijn:
    • horecabedrijven en catering;
    • andere maaltijdverstrekkers.
  2. Verpakt: voor verkoop aangeboden in de winkel of op een andere plaats, om vervolgens mee naar huis te nemen. Daarvoor wordt dan ter plekke een verpakking om het product aangebracht. Voorbeelden zijn:
    • de supermarkt;
    • versspeciaalzaak;
    • ambachtelijke bakker/slager etcetera;
    • op de markt (of straathandel);
Lutterzand 033
Voedingsmiddelen die op de plaats van verkoop op verzoek van de consument of met het oog op de onmiddellijke verkoop worden voorverpakt vallen niet onder „voorverpakte levensmiddelen”. Hiervoor geldt dus geen etiketteringsplicht en hoeft dus ook geen voedingswaarde informatie gegeven te worden. Alleen de naam van het product en de allergeneninformatie zijn nodig. Een gesneden half bruin brood bij de bakker hoort in deze categorie.Of een onsje kaas, vers van het mes.
Omdat deze producten vaak wel een transportverpakking hebben, wordt deze categorie ook wel eens ‘verpakt’ genoemd.
In Bijlage V van Verordening (EU) No 1169/2011 zijn voorverpakte producten opgenomen die zijn vrijgesteld van de verplichte voedingswaarde vermelding. Hierbij zijn producten genoemd die door de bereider zelf of via plaatselijke detailhandel rechtstreeks aan de consument worden verkocht. Dit zijn dus producten die wel onder categorie ‘voorverpakt’ vallen en is een etiket met volledige ingrediënteninformatie en de andere verplichte vermeldingen nodig, maar geen voedingswaarde informatie.
Dit geldt bijvoorbeeld voor bevroren kroketten die een restaurant verkoopt aan plaatselijke snackbars of ontbijtkoek van de bakker welke langere tijd verpakt in de vitrine ter verkoop wordt aangeboden (geen dagvers product).

images

HOE WORDEN DE VOEDINGSWAARDEN BEPAALD?

Stel: ik ga een nieuw product op de markt zetten, zeg even pure chocolade., Ik moet de inhoud dan chemisch laten analyseren . De voedingswaarde van een product wordt bepaald door chemische analyse van dat product waarbij het gehalte aan de diverse voedingsstoffen bestudeerd wordt.

Via bomcalorimetrie (een verbrandingsmethode) kan men rechtstreeks bepalen hoeveel calorieën een product levert. Ik kan dit ook onrechtstreeks doen door afzonderlijk de macronutriënten vetten, eiwitten, koolhydraten en alcohol te bepalen; dooreen simpele berekening kom ik dan ook de hoeveelheid calorieën in dat product.

1 gram eiwit bevat 4 kcal.

1 gram koolhydraten (suikers en zetmeel) bevat ook 4 kcal.

1 gram vet bevat 9 kcal.

1 gram alcohol bevat 7 kcal.

In de Verordening (EU) nr. 1169/2011 staat exact aangegeven welke voedingswaarden er minimaal vermeld moeten worden. Ook staat er vermeld in welke volgorde dit dient te gebeuren, namelijk energetische waarde, vetten, verzadigde vetzuren, koolhydraten, suikers, eiwitten en zout. Vrijwillig mag dit aangevuld worden met een indicatie van enkelvoudig onverzadigde vetzuren, meervoudig onverzadigde vetzuren, polyolen, zetmeel en vezels en, indien in een significante hoeveelheid aanwezig, vitamines en mineralen.De meeteenheden zijn voorgeschreven en ook terug te vinden in de 1169/2011. De energetische waarde moet worden uitgedrukt in kJ/kcal. Vetten, vetzuren, koolhydraten, suikers, polyolen, zetmeel, vezels en eiwitten dienen te worden weergegeven in gram en vitaminen en mineralen in mg dan wel μg. De hoeveelheden moeten uitgedrukt worden per 100 g of 100 ml. Daarnaast mogen de hoeveelheden ook uitgedrukt worden in porties of consumptie eenheid als de portie/eenheid op de verpakking duidelijk gekwantificeerd is en makkelijk te herkennen is.Het gehalte aan vitamines en mineralen wordt steeds afzonderlijk bepaald.

Doe ik dit onrechtstreeks, dan heb ik het Nederlands Voedingsstoffenbestand ( NEVO) nodig. Dit is een grote database met gegevens over de samenstelling van voedingsmiddelen. NEVO is eigendom van het ministerie van VWS en wordt beheerd en onderhouden door het RIVM. Tot 2011 werden de NEVO-gegevens in gedrukte vorm uitgegeven. Sinds Oktober 2009 staan de gegevens ook online.  Bij voorkeur zijn de voedingswaarden afkomstig van chemische analyses uitgevoerd in geaccrediteerde laboratoria. Daarnaast worden gegevens van voedingsstoffen opgenomen uit publicaties, buitenlandse tabellen, of worden deze afgeleid van vergelijkbare voedingsmiddelen, receptuurberekeningen en schattingen. De voedingswaarden van merkartikelen, bijvoorbeeld die fabrikanten via de webapplicatie van de Levensmiddelendatabank aan het Voedingscentrum leveren, vormen de input om de samenstelling van een deel van de generieke producten in NEVOte berekenen. Zie onderstaand schema. Er wordt zoveel mogelijk gestreefd naar het samenvoegen van vergelijkbare producten van diverse merken. Indien dit niet mogelijk is, bijvoorbeeld wanneer sprake is van een met vitamines verrijkte variant, wordt een product onder de eigen merknaam opgenomen. Van elk gehalte in het NEVO-bestand is bekend wat de herkomst is. Via de informatieknop ‘productdetails’ (dit is de knop “ i”) kan in NEVO-online voor elk voedingsmiddel de bron van elke voedingsstof teruggevonden worden. Op de website is een ‘Verklaring codering van de referenties’ en de ‘Specificaties van de referenties’ opgenomen.

Schermafbeelding 2018-05-28 om 15.38.11
( Bron: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)
Resumerend: ik kan het op een goedkope manier doen, door onrechtstreeks mijn eigen voedingswaarde op te stellen. Dit geeft risico’s dat ik foute berekeningen maak en daarmee onjuiste informatie over de werkelijke voedingswaarde. Daarnaast blijft het een beetje “ natte-vingerwerk” want geheel correct kun je geen voedingswaarden vaststellen. Wil ik zo dichtbij mogelijk komen, zal ik geld moeten betalen voor een chemische analyse. Hiervoor kiezen maar enkele fabrikanten, en eigenlijk geen kleinere ondernemingen die gewoonweg geen budget hebben voor deze vrij kostbare analyse. Het gevolg: er zijn ONT-ZET-TEND VEEL voedingswaarden die zelf zijn opgesteld , en geven vaak onjuiste informatie. Dit kan om zeer kleine hoeveelheden gaan, maar ook om zeer grote, wat mogelijke risico’s geeft voor de volksgezondheid.

CONTROLE??????

De voedingswaarde van een product varieert als gevolg van natuurlijke variatie in de voedingswaarde van de gebruikte grondstoffen. Ook de  gevolgde productiewijze en de opslagcondities en -duur kunnen van invloed zijn op de voedingswaarde van producten. Daarom stelt de wet (Richtlijn 90/496/EEC, Richtlijn 2008/100/EG en Verordening 1169/2011) dat de gemiddelde waarde van de hoeveelheid energie en de voedingswaarde gedeclareerd moet worden. In de wet wordt dus rekening gehouden met  natuurlijke variatie en andere oorzaken voor schommelingen. Aangezien de consument niet mag worden misleid, is het belangrijk aan te geven hoeveel de gedeclareerde waarde af mag wijken van de werkelijke (gemeten) waarde. Lidstaten worden opgeroepen hun ervaringen te delen met de Commissie, zodat bijstelling waar nodig gerealiseerd kan worden.
Zoals je eerder hebt kunnen lezen kan ik mijn pure chocolade via  chemische analyse, of door berekening op basis van de gemiddelde voedingswaarde van de gebruikte grondstoffen, of door de voedingswaarde te baseren op algemeen bekende en geaccepteerde waarden. Hoe de bepaling van de voedingswaarde ook gebeurt, de producent mag niet bewust aan de ondergrens gaan zitten voor voedingsstoffen waarvan de consument graag de inname wil beperken zoals vet, suiker of natrium. Omgekeerd mag ook niet: bewust de bovengrens opzoeken voor voedingsstoffen waarvan de consument de inname juist wil verhogen. De gedeclareerde waarde moet dus een realistische weergave zijn van een berekende of gemeten waarde. Daarom komen we op veel verpakkingen een GEMIDDELDE VOEDNGFSWAARDE tegen. Dit houdt alles rechtlijnig, en geeft het een fabrikant enige speling. Controles op voedingswaarden worden toegezien door de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit. Dit gebeurt echter vaak alleen als er een melding wordt gemaakt van een onjuiste voedingswaarde. Pas dan wordt erop toegezien en actie ondernomen. Naast het NVWA zijn er nog diverse andere organisaties die wekelijks etiketten controleren, bijvoorbeeld www.etiketteren.nl

GEMIDDELD???????

Een gemiddelde voedingswaarde geeft aan dat het om een richtlijn gaat. Het is eigenlijk nooit 100% correct, dit is alleen mogelijk via een chemische analyse, ook hier kunnen we nooit van een perfecte analyse uitgaan. Het zijn richtlijnen die de consument op weg kunnen helpen. Het is daarom nooit heel erg verstandig om calorieën te tellen. Deze geven een schijnveiligheid. Wel kunnen we een goede maat meten betreft de suikers ( snelle koolhydraten) , complexe koolhydraten ( langzame) en vetten, en eiwitten. Deze leveren ons de energie en zijn dan ook meest belangrijk voor onze ADH. De voedingswaarden moeten volgens het NVWA wel kloppen, maar tot in de perfectie is niet mogelijk. Daar is in wet en regelgevingen rekening mee gehouden. Gemiddeld dekt daarom de lading.
Eigenlijk is het logisch dat er veel fout gaat. Als we alleen al kijken naar de marges van het gemiddelde, de ruimte om zelf geheel je eigen voedingswaarden te bepalen/ te berekenen zonder enige controle, en de verscheidenheid in wet en regelgevingen is het voor een consument niet te behappen en zijn de meeste voedingswaarden ook niet betrouwbaar. Als een fabrikant zijn voedingswaarde laat analyseren en dit ook regelmatig opnieuw laat controleren, kunnen we enigszins  spreken van een betrouwbaarheid. Maar helaas is deze informatie nooit op een etiket te vinden en zul je als inventieve consument zelf de fabrikant moeten benaderen om hen dit te vragen. Er gaat echter, volgens www.etikettering.nl ook vaak aardig wat mis:
  • De volgorde van de voedingswaardetabel klopt niet (artikel 34, lid 1)
  • Er staan nutriënten genoemd die niet vermeld staan in 1169/2011. Natrium staat bijvoorbeeld nog vaak op het etiket, maar dit is niet toegestaan (alleen de vermeldingen in artikel 30, lid 1 en 2 zijn toegestaan)
  • Er worden nutriënten vermeld die niet vermeld mogen worden, omdat er te weinig van in het product zit. Als voorbeeld: kalium mag alleen vermeld worden als het product 15% van de referentie inname (RI) bezit (artikel 30, lid 2f)
  • De voedingswaarden staan achter elkaar opgesomd, terwijl er voldoende ruimte is op het etiket voor een tabel. Indien er voldoende ruimte is voor een tabel is dit verplicht (artikel 34, lid 2)
  • Als er te weinig ruimte is, dan worden de voedingswaardegegevens in een klein lettertype vermeld . Dit is niet toegestaan (artikel 13, lid 2 en 3)
  • Voedingswaarden worden met drie cijfers achter komma vermeld, erg knap als je dat kan waarmaken als fabrikant
  • Er worden willekeurige voedingswaarden op een andere plek op de verpakking herhaald. Dit mag alleen voor de voorgeschreven combinaties (artikel 30, lid 3)
  • Transvetzuren staan opgenomen in de voedingswaardetabel. Ook al is hier vraag naar, dit is niet toegestaan.
  • Voedingswaarden mogen worden weergeven op basis van het bereide product. Dit kan voor een consument veel verwarring geven. 

HOE ZIET DE CONSUMENT DOOR HET BOS DE BOMEN?

Zoals je hebt kunnen lezen schort er nogal wat aan de voedingswaarden. En is het lang zo eenvoudig niet als het voor ons ( de consument) lijkt. We moeten ons daarom niet blind staren op voedingswaarden. Uiteraard zijn ze relatief veilig, hierop wordt toegezien, het moet allemaal wel een beetje kloppen. Maar onthou, dat ze een RICHTLIJN geven. En niet 100% perfect zijn berekend. 100% perfectie bestaat niet, zeker niet in voedingswaarden, daar zijn ze te complex voor. Voedingswaarden “ bewegen” continu. Daarom is zelfs de meest scherpste chemische analyse niet 100% betrouwbaar te noemen. Het is aan de fabrikant zelf, hoe ver hij wil gaan in deze betrouwbaarheid. Als het voor een fabrikant belangrijk is, zal hij zijn voedingswaarden altijd laten analyseren, en dit op een zeer regelmatige basis laten controleren. Dit levert de meeste betrouwbaarheid. Daarna volgt de gecontroleerde eigen berekende voedingswaarde. Een fabrikant kan zijn eigen berekende voedingswaarden laten controleren bij diverse organisaties. Ook dit kost uiteraard geld en daarom wordt ook hier niet altijd voor gekozen. Er zijn dan ook erg veel fabrikanten die zelf iets hebben berekend en het zo wel goed vinden ( lees dit artikel) tot zij op de vingers worden getikt. Voor de consument is belangrijk om te onthouden:
* Voedingswaarden zijn RICHTLIJNEN. Geen enkele voedingswaarde is 100% betrouwbaar.
* Voedingswaarden moeten wettelijk wel kloppen. Daarom mogen consumenten wel uitgaan van gegeven voedingswaarden. Deze MOETEN kloppen. 
* Staat er “ gemiddelde voedingswaarden” dan kunnen voedingswaarden hier en daar behoorlijk afwijken. Hou daar rekening mee.
* Ook al zijn er wet en regelgevingen, veel fabrikanten wagen de gok en lappen deze aan hun laars. Lopen ze tegen de lamp, zal de boete wellicht niet opwegen tegen de gemaakte winst. 
* Twijfel je? Neem dan contact op met de fabrikant.
* Kom je iets opmerkelijks tegen in een voedingswaarde? Meld dit dan direct bij het NVWA. Alleen met meldingen wordt iets gedaan. 
* Staar je niet blind op bijvoorbeeld calorieën. Als je een strikt dieet volgt die tot op de calorie is berekend, zal deze immers nooit echt tot de calorie toe zijn te berekenen, omdat de voedingswaarden geen 100% dichtheid kunnen geven. Het is daarom beter, om je voeding aan te passen, en gezonde voeding toe te passen en vele suikers te schrappen. Calorietjes tellen geeft een schijnveiligheid. 

Een reactie op “Voedingswaarden op etiketten….hoe betrouwbaar zijn ze?

  1. Hoewel ik geen kcal tel check ik de voedingswaarden wel eens. Hiervoor gebruik ik dezelfde rekenmethode als jij. Klopt het totaal dan niet, maar staan vezels apart vermeld, dan kan het aan de vezels liggen (die zijn dan wel of niet mee gerekend).
    Eventueel check ik dan eerst hun site op Internet (die hebben ze niet altijd) om te zien of daar ook iets vermeld staat, want het kan natuurlijk zijn dat ik nog een pot uit de voorraad van de supermarkt heb.
    Kom ik er toch niet uit dan stuur ik een mailtje naar de fabrikant en tot dusverre heb ik altijd nog een reactie gehad.
    Mijn ervaring is dat er blijkbaar 3 partijen betrokken zijn: 1 de mensen die het product aanpassen; 2 de mensen die verantwoordelijk zijn voor het etiket; 3 de mensen die de informatie op Internet bijwerken. Hier gaat het nog wel eens mis. Er is dan geen sprake van opzet, maar van intern de zaakjes niet goed op orde.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *